Izgleda kao raj na Jadranu, ali u dubini krije opasnu pojavu koja zbunjuje naučnike već 30 godina

Na hrvatskoj obali Jadranskog mora nalazi se jezero koje na prvi pogled deluje kao savršeno mesto za odmor. Njegova površina često je mirna, okružena stenama i mediteranskim rastinjem, ali se ispod nje krije prirodni fenomen koji naučnici proučavaju decenijama. U dubini gotovo da nema kiseonika, sumporna jedinjenja stvaraju neobične uslove za život, a granica između vode bogate kiseonikom i one u kojoj ga nema postepeno se pomera ka površini.

Reč je o Zmajevom oku, jezeru smeštenom na poluostrvu Gradina, u blizini Rogoznice i Šibenika. Dugo je približno 150 metara, široko oko 70, a duboko svega 15 metara. Od Jadranskog mora deli ga samo nekoliko desetina metara kopna.

Preporučujemo

Iako na prvi pogled deluje kao potpuno odvojena vodena površina, Zmajevo oko zapravo je povezano sa morem. Morska voda do njega stiže kroz podzemne pukotine u krečnjačkim stenama, zbog čega ovaj prirodni sistem ima izuzetno zanimljive fizičke i hemijske osobine.

Upravo ono što se ne vidi sa obale čini ga toliko neobičnim. Ispod površine koja deluje mirno odvijaju se procesi koji mogu potpuno da promene uslove života u jezeru.

Šta se krije ispod površine Zmajevog oka?

Najveća posebnost ovog jezera jeste način na koji su raspoređeni njegovi vodeni slojevi.

U gornjim delovima nalazi se voda sa kiseonikom, neophodnim za opstanak brojnih vodenih organizama. Dublje slojeve, međutim, odlikuju sasvim drugačiji uslovi. U njima kiseonika nema ili ga ima veoma malo, dok su prisutna sumporna jedinjenja, uključujući sulfide.

Do ovakvog rasporeda dolazi zato što se slojevi vode ne mešaju dovoljno da bi kiseonik sa površine dospeo do dna. Razlike u temperaturi, gustini i hemijskom sastavu vode doprinose stvaranju svojevrsne barijere između gornjih i donjih slojeva.

U takvom okruženju razvijaju se posebne zajednice mikroorganizama prilagođenih životu bez kiseonika. Među njima su i ljubičaste sumporne bakterije, koje koriste svetlost i sumporna jedinjenja u svojim metaboličkim procesima.

Istraživanje objavljeno 2025. godine u naučnom časopisu „Acta Adriatica“, čiji su autori naučnice Instituta „Ruđer Bošković“, ukazalo je na to da se gornja granica dubinskog sloja bez kiseonika poslednjih godina može nalaziti i na dubini manjoj od osam metara.

To je posebno značajno ako se uzme u obzir da je jezero duboko svega oko 15 metara. Kada se sloj bez kiseonika proširi prema površini, smanjuje se prostor u kojem mogu da opstanu ribe i drugi organizmi kojima je kiseonik neophodan.

Jezero ponekad promeni boju, a posledice mogu biti ozbiljne

Zmajevo oko nije neobično samo zbog hemijskih procesa koji se odvijaju u njegovim dubinama. Tokom višedecenijskog praćenja naučnici su zabeležili i događaje tokom kojih se u jezeru naglo menjaju uslovi.

U određenim okolnostima dolazi do mešanja površinske i dubinske vode. Tada voda bogata sumpornim jedinjenjima može dospeti u više slojeve, dok se koncentracija kiseonika drastično smanjuje, ponekad i u gotovo čitavom jezeru.

Takve promene mogu imati ozbiljne posledice po vodeni svet i izazvati masovno uginuće organizama kojima je kiseonik neophodan.

Posebno upečatljiva pojava je promena boje vode, koja ponekad postaje mlečnobela. Ovaj fenomen povezuje se sa stvaranjem sitnih čestica elementarnog sumpora, koje menjaju izgled jezera.

Slični događaji opisani su u naučnoj literaturi za 1947, 1997. i 2011. godinu, a istraživači su i tokom naredne decenije beležili značajne poremećaje u rasporedu kiseonika.

Za naučnike ovakve pojave predstavljaju mnogo više od neobičnog prizora. One pokazuju koliko brzo može da se promeni ravnoteža jednog ekosistema i koliko posledice mogu biti ozbiljne kada se iznenada izmešaju slojevi vode sa različitim hemijskim osobinama.

Granica bez kiseonika decenijama se pomera ka površini

Jedno od najvažnijih otkrića odnosi se na dugoročnu promenu dubine na kojoj se završava sloj vode sa kiseonikom, a počinje onaj u kojem ga nema.

Studija objavljena 2023. godine u časopisu „Science of the Total Environment“, zasnovana na podacima prikupljanim od 1996. godine, pokazala je da se ova granica pomerala ka površini prosečnom brzinom od približno 2,3 metra po deceniji.

Posledica takvog pomeranja jeste smanjivanje zapremine vode u kojoj ima kiseonika, dok se istovremeno širi prostor u kojem dominiraju sumporna jedinjenja.

Ipak, promena se ne odvija ravnomerno svake godine. Dubina granice između dva sloja zavisi i od sezonskih prilika, temperature i stabilnosti vodenih masa. Zbog toga je za razumevanje procesa važno dugoročno praćenje, a ne samo pojedinačna merenja.

Zanimljiva je i povezanost jezera sa plimom i osekom Jadranskog mora. Istraživanja objavljena krajem 2024. godine potvrdila su razmenu morske vode kroz podzemne prolaze. Iako su promene nivoa vode u jezeru manje nego na otvorenom moru, ova veza može uticati na temperaturu, salinitet i raspored kiseonika.

Zmajevo oko tako predstavlja složen sistem u kojem se prepliću uticaji mora, geološke strukture terena i aktivnosti mikroorganizama.

Legenda o zmaju i naučno objašnjenje nastanka jezera

Neobičan izgled i dubina Zmajevog oka inspirisali su i brojne lokalne legende. Među njima su priče o zmaju koji navodno živi u njegovim dubinama, što jezeru daje dodatnu dozu misterije.

Njegov stvarni nastanak, međutim, povezan je sa kraškim procesima karakterističnim za krečnjačke predele. Voda je ispunila prirodno udubljenje u steni, a podzemni prolazi omogućili su da jezero ostane povezano sa morem.

Danas Zmajevo oko nije samo turistička atrakcija u blizini Rogoznice, već i značajno mesto za proučavanje prirodnih procesa. Naučnicima pruža priliku da prate kako nastaju i menjaju se zone bez kiseonika, kako mikroorganizmi opstaju u ekstremnim uslovima i na koji način promene u jednom delu sistema utiču na ceo ekosistem.

Takva istraživanja važna su i za razumevanje sličnih pojava u mnogo većim morskim sredinama, gde širenje područja sa nedostatkom kiseonika može predstavljati ozbiljan ekološki problem.

Možda je upravo u tome najveća neobičnost Zmajevog oka. Dok njegova površina deluje mirno i gotovo nepomično, svega nekoliko metara ispod nje odvijaju se složeni hemijski i biološki procesi koji već decenijama zaokupljaju pažnju istraživača.

(Ona.rs/Nova.rs)