Na ovo groblje niko ne dolazi i cveće ne donosi: Tužnije je od najzapuštenijeg groblja, a krije potresne priče

Postoje mesta na kojima tišina ima posebnu težinu. Mesta na kojima vreme kao da je stalo, na kojima se više ne čuju koraci porodica koje dolaze da obiđu svoje najmilije, niti se na grobovima smenjuju buketi cveća i upaljene sveće. Jedno takvo mesto nalazi se u Zagrebu, daleko od pogleda prolaznika, skriveno iza zelenila i staza kojima svakodnevno prolaze ljudi koji možda i ne znaju kakvu istoriju čuva zemljište pored kojeg hodaju.

U pitanju je Bolničko groblje Vrapče, nekadašnje poslednje počivalište pacijenata, zaposlenih u psihijatrijskoj bolnici i stanovnika okolnih zagrebačkih naselja. Danas je to prostor koji mnogi zaobilaze, a koji bi, posebno u danima kada se širom regiona obeležavaju praznici posvećeni sećanju na preminule, trebalo da podseti na jednu važnu činjenicu: nisu svi ljudi koji počivaju pod zemljom imali nekoga ko će se, godinama kasnije, vratiti da zapali sveću na njihovom grobu.

Preporučujemo

Dok se pred praznik Svih svetih groblja širom Hrvatske uređuju, nadgrobni spomenici čiste, a cveće i lampioni postavljaju na mesta na kojima počivaju članovi porodica, Vrapče predstavlja gotovo suprotnu sliku. Ovde se nalaze hiljade grobnih mesta, od kojih su mnoga ostala bez jasnih oznaka, imena i podataka o ljudima koji su tu sahranjeni. Njihove životne priče vremenom su potisnute u zaborav, a nekadašnje mesto okupljanja porodica postalo je tihi svedok istorije koju malo ko poznaje.

Groblje osnovano još 1899. godine

Istorija Bolničkog groblja Vrapče počinje krajem 19. veka. Godine 1899. Klinika za psihijatriju Vrapče kupila je zemljište namenjeno sahranjivanju preminulih pacijenata, članova njihovih porodica i zaposlenih u bolnici, ali i stanovnika Vrapča i Kustošije.

Prostor se prostirao na približno 1,7 hektara, a decenijama je imao važnu ulogu u životu bolnice i lokalne zajednice. Zanimljivo je da groblje nije bilo samo mesto poslednjeg počivališta, već je zemljište korišćeno i za hortikulturne aktivnosti bolničkih pacijenata.

Stari zapisi o životu u bolnici svedoče i o tome kako se nekada obeležavao Dan mrtvih. Lekari, zaposleni, pacijenti i bolnički sveštenik zajedno su odlazili na groblje, gde su palili sveće, polagali cveće, molili se i pevali. Bio je to zajednički čin sećanja, u kojem su učestvovali i oni čiji su životi često bili obeleženi društvenom izolacijom.

Prema evidenciji zagrebačkih Gradskih groblja, na ovom prostoru nalazi se oko 2.000 grobnih mesta, dok je evidentirano približno 3.500 pokojnika. Poslednja sahrana obavljena je 1977. godine, a već naredne godine groblje je zvanično zatvoreno za nove ukope. Od 1994. godine njime upravljaju Gradska groblja.

Ipak, zatvaranje groblja nije značilo i kraj njegovih priča. Naprotiv, neke od najpotresnijih tek treba ispričati.

U dve zajedničke grobnice počivaju žrtve bombardovanja

Jedno od najtežih poglavlja istorije ovog mesta vezano je za Drugi svetski rat.

Psihijatrijska bolnica Vrapče bombardovana je 14. marta 1945. godine. U napadu je stradalo 46 osoba, među kojima 37 pacijenata i devet zaposlenih u bolnici.

Njihovi posmrtni ostaci položeni su u dve zajedničke grobnice na bolničkom groblju. I danas one predstavljaju jedno od najznačajnijih mesta sećanja na tragediju koja je pogodila ovu ustanovu u poslednjim mesecima rata.

Iza broja 46 nalaze se pojedinačni životi, ljudi koji su imali svoje svakodnevne navike, strahove, uspomene i možda nekoga ko ih je čekao. Njihove sudbine zauvek su povezane sa jednim od najtragičnijih događaja u istoriji bolnice.

Upravo zato ovo groblje prevazilazi značaj običnog istorijskog lokaliteta. Ono čuva sećanje na ljude koji su, zbog okolnosti u kojima su živeli i vremena u kojem su stradali, ostali daleko od kolektivnog pamćenja.

Ovde je bila sahranjena i čuvena slikarka Slava Raškaj

Među imenima koja su povezana sa Bolničkim grobljem Vrapče nalazi se i jedno od najznačajnijih imena hrvatske likovne umetnosti – Slava Raškaj.

Ova slikarka, poznata po izuzetnim akvarelima i osobenom umetničkom izrazu, preminula je 1906. godine tokom lečenja u Vrapču. Prvobitno je sahranjena upravo na ovom groblju, daleko od mesta na kojem je rođena i prostora koji će kasnije čuvati uspomenu na njen umetnički značaj.

Njeni posmrtni ostaci kasnije su preneti u Ozalj, gde je 1999. godine sahranjena u porodičnoj grobnici u blizini crkve Svetog Vida.

Njena priča posebno je zanimljiva jer pokazuje koliko su različite sudbine ljudi koji su nekada počivali na ovom mestu. Dok je Slava Raškaj ostala upamćena kao jedna od najvažnijih umetnica svog vremena, hiljade drugih ljudi sahranjenih u Vrapču nisu imali takvu privilegiju. Njihova imena danas je teško pronaći, a njihove životne priče gotovo su potpuno iščezle.

Na groblju je sahranjen i dr Ivo Žirovčić, dugogodišnji direktor bolnice i jedan od pionira hrvatske psihijatrije. Njegovo poslednje počivalište predstavlja važan deo istorije ustanove koja je decenijama bila povezana sa ovim prostorom.

Godinama je bilo zapušteno, a postojali su i planovi da se potpuno promeni njegova namena

Nakon zatvaranja 1978. godine, groblje nije dobilo jasnu buduću namenu. Tokom narednih decenija prostor je povremeno bio zapušten, a njegova izdvojenost i nedovoljno održavanje stvarali su dodatne probleme.

Prema novinskim zapisima iz 1995. godine, stanovnici okolnih kuća žalili su se na noćnu buku i okupljanje ljudi na prostoru groblja, čiji se ulaz nalazio svega nekoliko metara od njihovih domova.

Iste godine zemljište je u jednom trenutku korišćeno i za odlaganje kabastog otpada, koji je kasnije uklonjen. Održavanje je predstavljalo poseban izazov, a povremeno košenje trave bilo je neophodno kako bi malobrojni posetioci uopšte mogli da pristupe grobovima svojih najmilijih.

Groblje je delimično uređeno 2009. godine, ali brojni neobeleženi grobovi i dalje nisu dobili jasne oznake koje bi omogućile da se utvrdi ko sve počiva na tom prostoru.

Postojala je i inicijativa da se njegov izgled i namena potpuno promene. Početkom 1998. godine pokrenuta je ideja o izgradnji crkve i memorijalne kosturnice, u koju bi bili preneti posmrtni ostaci pokojnika.

Za pastoralni centar raspisan je konkurs, izabran izvođač i izrađen projekat. Međutim, od realizacije se odustalo nakon protivljenja građana, koji su zahtevali da im se zauzvrat obezbede nova grobna mesta na Mirogoju.

Tako je groblje ostalo na istom mestu, sa svojom istorijom, neobeleženim grobovima i pričama koje čekaju da budu ispričane.

Hiljade ljudi, a sve manje onih koji ih se sećaju

Možda je upravo u tome najveća tuga Bolničkog groblja Vrapče. Nije reč samo o prostoru koji je nekada bio zapušten, niti o činjenici da se na njemu više ne obavljaju sahrane. Mnogo je potresnija pomisao da među približno 3.500 evidentiranih pokojnika postoje ljudi čija su imena i životne priče gotovo potpuno nestali iz sećanja.

Na nekim grobljima vreme prolazi kroz godišnjice, porodična okupljanja, cveće koje se menja i sveće koje se iznova pale. Ovde je taj običaj gotovo iščezao. Nema svakodnevnog dolaska porodica, nema velikog broja posetilaca, a brojni grobovi ostali su bez nekoga ko bi ih obišao.

Ipak, Bolničko groblje Vrapče nije samo priča o zaboravu. Ono je i važan deo zagrebačke istorije, mesto na kojem se prepliću sudbine običnih ljudi, ratnih žrtava, bolničkih pacijenata, lekara i umetnika.

Upravo pred praznike kada se tradicionalno prisećamo onih kojih više nema, ovo mesto otvara jedno ne baš prijatno, ali važno pitanje: šta se događa sa sećanjem kada više nema nikoga ko bi ga čuvao?

Jer, možda je najtužnija stvar koja se može dogoditi jednom groblju upravo to da ljudi prestanu da dolaze. Da na grobovima više nema cveća, da se sveće ne pale i da imena onih koji tu počivaju postanu tek nečitljivi tragovi nekadašnjih života.

A iza svakog od tih grobova, čak i onih bez imena, nekada je postojao čitav jedan svet.

(Ona.rs)